Wkręty do drewna, płyt OSB i blachy - wkręty ciesielskie TORX i farmerskie

Wkręt sam nacina gwint w materiale i nie potrzebuje nakrętki. Śruba pracuje z nakrętką lub w gotowym gwincie, dlatego wkręt do drewna potocznie nazywany śrubą to w rzeczywistości wkręt.

Wkręty ciesielskie, nazywane też konstrukcyjnymi lub budowlanymi, mają dużą średnicę, często łeb podkładkowy (talerzykowy) i służą do łączenia belek, krokwi, legarów i słupów. Wkręty stolarskie i uniwersalne mają łeb stożkowy, który chowa się w materiale, i służą do płyt, mebli i lżejszych elementów.

Wkręt farmerski, w skrócie farmer, to wkręt z łbem sześciokątnym i podkładką z gumy EPDM do mocowania blachy. Blachowkręt to szersze pojęcie: każdy wkręt do blachy, także bez podkładki. Farmery z tej kategorii mają końcówkę samowiercącą i gwint do drewna, więc łączą blachę z drewnianą łatą.

Wszystkie trzy rodziny pochodzą od producenta Wkręt-Met (linia KLIMAS) i według kart są zgodne z normą PN-EN 14592, która określa wymagania dla łączników stosowanych w nośnych konstrukcjach drewnianych. Wkręty do drewna i płyt są wykonane ze stali niskowęglowej ocynkowanej galwanicznie i mają woskową powłokę, która zmniejsza opór przy wkręcaniu.

Pierwsza liczba to średnica gwintu w milimetrach, druga to długość wkręta. Długość mierzy się od miejsca, w którym łeb styka się z materiałem: przy łbie podkładkowym i sześciokątnym od spodu łba, przy łbie stożkowym od wierzchu łba, bo cały łeb chowa się w drewnie.

Na karcie znajdziesz też długość gwintu. Wkręty konstrukcyjne mają zwykle gwint częściowy: przy łbie jest gładki trzpień, a gwint zajmuje tylko końcową część. Na przykład wkręt 6x100 z kategorii ma 60 mm gwintu, a 6x60 ma gwint 35 mm. Ma to znaczenie przy doborze długości, o czym niżej.

Oznaczenie TX 20, TX 30, TX 40 to rozmiar gniazda TORX, czyli bitu, który trzeba mieć. Przy farmerach podaje się rozmiar klucza: SW8 oznacza nasadkę sześciokątną 8 mm.

Gniazdo TORX ma kształt sześcioramiennej gwiazdy. W porównaniu z krzyżakiem (PH, PZ) przenosi większy moment obrotowy i bit nie wyskakuje z gniazda przy mocnym docisku, co przy wkrętach 8 mm i długości ponad 100 mm ma duże znaczenie. Bit musi pasować dokładnie: TX 25 w gnieździe TX 30 wejdzie, ale szybko zniszczy gniazdo. Przy wkręcie 5x100 karta podaje TX 20, a przy tej średnicy producenci często stosują też TX 25, więc przed pracą sprawdź gniazdo na pierwszym wkręcie z opakowania.

Wkręty ciesielskie z łbem podkładkowym mają szeroki, płaski łeb, który działa jak wbudowana podkładka. Zwiększa powierzchnię docisku, dzięki czemu łeb nie wciąga się w drewno, a połączenie jest mocno ściśnięte.

W kategorii są też długości 8x140, 8x180 i 8x260 mm z tym samym łbem 22 mm i gwintem 80 mm. Wkręty 6x60-6x80 są pakowane po 100 sztuk, pozostałe po 50. Dane pochodzą z kart produktów. Wkręty 6 mm wystarczą do legarów, desek, łat i lżejszych połączeń, a 8 mm do łączenia belek, krokwi, słupów i elementów, przez które wkręt przechodzi na wylot w grubej belce.

Łeb stożkowy w płycie OSB lub sklejce chowa się w materiale i nie przeszkadza przy układaniu kolejnych warstw podłogi. Łeb podkładkowy na płycie nie ma sensu, bo wystaje, ale w drewnie konstrukcyjnym daje docisk, którego łeb stożkowy nie zapewni bez dodatkowej podkładki.

Podstawowa zasada dla połączenia dwóch elementów drewnianych: gwint wkręta powinien w całości znaleźć się w elemencie bazowym, czyli tym, do którego przykręcasz, a gładki trzpień przechodzić przez element mocowany. Wtedy wkręt dociąga jeden element do drugiego. Jeśli gwint zaczyna się już w elemencie mocowanym, oba elementy mogą pozostać rozsunięte.

Praktycznie: długość wkręta to zwykle około 2-2,5 grubości elementu mocowanego, a przy wkrętach z gwintem częściowym sprawdź, czy długość gładkiej części (długość wkręta minus długość gwintu) nie jest większa niż grubość elementu mocowanego.

Gładka część w tabeli to różnica między długością wkręta a długością gwintu z karty. Grubości elementów są przykładowe; przy konstrukcjach nośnych, takich jak więźba dachowa, liczbę, rozstaw i średnicę łączników określa projekt, a nie wyłącznie zasada długości.

Płyty OSB i sklejkę mocuje się wkrętami z łbem stożkowym, który chowa się równo z powierzchnią. Producenci płyt zwykle zalecają, żeby wkręt był co najmniej około 2,5 raza dłuższy od grubości płyty, a w cienkich płytach nie krótszy niż około 50 mm. Wtedy w legarze lub krokwi zostaje wystarczająco dużo gwintu.

Wkręty Master mają gwint częściowy: 4x50 ma 30 mm gwintu, 4x60 ma 35 mm, 4x70 ma 40 mm, a 5x100 ma 60 mm. Gładka część przechodzi przez płytę, a gwint pracuje w legarze, więc płyta jest dociągana do podłoża i nie skrzypi. Przy podłodze z OSB na legarach najczęściej wybiera się 4x50 do płyt 18 mm i 4x60 do płyt 22 mm.

• Rozstaw: zalecenia producentów płyt mówią zwykle o wkrętach co około 15 cm wzdłuż krawędzi płyty i co około 30 cm na podporach pośrednich. Dokładne wartości podaje producent płyty dla danej grubości i zastosowania.
• Odległość od krawędzi: wkręt wkręcaj zwykle nie bliżej niż około 1 cm od brzegu płyty, żeby jej nie wyszczerbić.
• Szczelina dylatacyjna: między płytami zostaw kilka milimetrów, zwykle około 3 mm, a przy ścianach więcej. OSB pracuje pod wpływem wilgoci i bez szczeliny potrafi się wybrzuszyć.
• Kolejność: zaczynaj od środka płyty i przesuwaj się ku krawędziom, wtedy płyta nie wygina się pomiędzy wkrętami.
• Głębokość łba: łeb stożkowy ma się schować równo z powierzchnią lub minimalnie głębiej. Zbyt głęboko wkręcony łeb przecina wierzchnie wióry i traci docisk.
• Łączenie na pióro i wpust: płyty z frezowaniem wkręca się na legarach, a krótsze krawędzie zawsze na podporze.

Wkręty Master z łbem stożkowym według karty nadają się do drewna litego, płyty wiórowej, płyty OSB, sklejki i drewna klejonego fornirowanego. W sklejce i płycie wiórowej zasady są podobne jak w OSB, ale płyta wiórowa słabiej trzyma wkręt w krawędzi: wkręcanie w czoło płyty wiórowej wymaga nawiercenia, inaczej płyta się rozwarstwi.

Do sklejki o grubości 12-18 mm na ramie z kantówki zwykle wystarcza wkręt 4x50. Przy grubszych elementach, na przykład przy blacie roboczym przykręcanym do ramy przez kantówkę, sięgnij po wkręt 5x100, w opakowaniu jest 200 sztuk.

Wkręty ciesielskie z łbem podkładkowym według karty służą do łączenia drewna litego, klejonego i fornirowanego, między innymi przy więźbie dachowej i szkielecie budynku. W pracach domowych najczęściej sięga się po nie przy:

• legarach tarasu i podłogi - przykręcanie legarów do belek nośnych lub podkładów, zwykle 6x80 do 8x120 mm,
• pergoli, altanie, wiacie - łączenie belek i rygli ze słupami, zwykle 8x140 do 8x220 mm,
• szkielecie ścianki działowej z drewna - łączenie słupków z podwaliną i oczepem, zwykle 6x100 lub 8x120 mm,
• dociąganiu krokwi i jętek przy remoncie dachu - według projektu lub zaleceń konstruktora,
• łączeniu dwóch belek w jedną - długie 8x240 do 8x280 mm przez całą grubość, z naprzemiennym rozstawem.

Wkręty 8 mm z długością 260 i 280 mm zastępują w wielu miejscach śruby z nakrętką, bo nie trzeba wiercić otworu na wylot ani dostać się do drugiej strony belki. Przy połączeniach nośnych w dachu i konstrukcjach, od których zależy bezpieczeństwo, dobór łączników zostaw konstruktorowi.

Wkręty z kategorii mają końcówkę frezującą, nacięcie na początku gwintu i karby tnące, które według kart pozwalają wkręcać je bez nawiercania, także w twardszym drewnie. W praktyce nawiercanie wciąż ma sens w kilku sytuacjach:

• blisko krawędzi lub czoła deski, gdzie drewno łatwo pęka,
• w twardym drewnie egzotycznym na tarasie,
• w suchym drewnie dębowym, bukowym i modrzewiu,
• w czole płyty wiórowej i sklejki,
• przy bardzo długich wkrętach 8 mm, jeśli wkrętarka nie ma zapasu momentu.

Otwór pilotowy wierć zwykle wiertłem o średnicy około 60-70% średnicy wkręta, na długość gwintu, a w elemencie mocowanym możesz wywiercić otwór na średnicę trzpienia. Woskowa powłoka i tak zmniejsza opór, więc ryzyko pęknięcia drewna jest małe.

Wkręty farmerskie z kategorii mają rozmiar 4,8x35 mm, łeb sześciokątny pod klucz 8 mm i podkładkę uszczelniającą z EPDM. Końcówka samowiercąca według karty przewierca blachę o grubości do 2,5 mm, więc nie trzeba wiercić otworu w pokryciu.

Długość 35 mm wystarcza do typowego mocowania blachodachówki i blachy trapezowej do łat drewnianych. Więcej o wyborze wkrętów do pokryć dachowych przeczytasz w poradniku wkręty dachowe - jakie wybrać.

Kolor wkręta dobiera się do numeru RAL pokrycia, który znajdziesz w dokumentach blachy lub na jej opakowaniu. RAL 7016 i RAL 7024 łatwo pomylić, bo oba są ciemnoszare; różnica jest widoczna dopiero na dachu w słońcu. Malowany łeb według karty jest odporny na promieniowanie UV i warunki atmosferyczne.

1. Wkręcaj wkrętarką z nasadką SW8 na niskich obrotach, prostopadle do blachy.
2. Blachodachówkę mocuj zwykle w dolnej części fali, tuż pod przetłoczeniem, tam, gdzie blacha leży na łacie. Dokładny schemat podaje producent blachy.
3. Dokręć tak, żeby podkładka EPDM lekko się spłaszczyła i wypełniła przestrzeń pod łbem. Zbyt mocno ściśnięta wypływa spod łba i pęka, za słabo - nie uszczelnia.
4. Opiłki po wierceniu zmieć z blachy od razu po montażu, bo rdzewieją i zostawiają plamy na powłoce.
5. Na obróbkach blacharskich, rynnach i pasach podrynnowych stosuj te same wkręty w kolorze obróbki.

Ile wkrętów potrzeba, zależy od pokrycia i strefy wiatrowej. Przy blachodachówce przyjmuje się zwykle kilka sztuk na metr kwadratowy, więcej na krawędziach dachu, w kalenicy i przy okapie. Opakowanie 250 sztuk wystarcza zwykle na kilkadziesiąt metrów kwadratowych pokrycia, ale przy liczeniu kieruj się zaleceniem producenta blachy.

Wkręty do drewna nie trzymają w styropianie ani w styrodurze. Do mocowania lampy, tabliczki, skrzynki pocztowej czy uchwytu na ociepleniu stosuje się spiralne kołki do styropianu, nazywane ślimakami lub kotwami, które wkręca się w ocieplenie, a dopiero w nie wkręt. Znajdziesz je w kategorii kołki montażowe, na przykład kołki ślimakowe do styropianu w zestawie 4 sztuk i zestaw 100 sztuk.

Kołek do styropianu przenosi niewielkie obciążenia. Cięższe przedmioty i wszystko, co pracuje pod uderzeniem, na przykład odbojnik do drzwi, mocuj łącznikiem sięgającym muru za ociepleniem.

Łby wkrętów w widocznym miejscu, na przykład przy tabliczce, lustrze czy panelu ściennym, można zakryć zaślepką. W kategorii mocowanie lustra, tablic i szkła są zestawy kołków z metalowymi zaślepkami, na przykład kołki do tabliczki z zaślepkami, 4 sztuki. Zaślepkę nakręca się na łeb specjalnego wkręta, więc nie pasuje do każdego wkręta do drewna.

Gdy element ma być odsunięty od ściany, zamiast zaślepek stosuje się dystanse montażowe: tuleję, która trzyma tabliczkę lub szkło kilka centymetrów od ściany.

Wkręty do drewna i płyt z kategorii są ocynkowane galwanicznie, a farmery mają ocynk galwaniczny o grubości co najmniej 12 µm i malowany łeb. Ocynk galwaniczny dobrze chroni wkręt w pomieszczeniach, w konstrukcji dachu pod pokryciem i w miejscach osłoniętych od deszczu.

Na zewnątrz, w drewnie stale mokrym, w pobliżu morza i w drewnie zawierającym garbniki (dąb, modrzew, niektóre gatunki egzotyczne) lepiej sprawdzają się wkręty ze stali nierdzewnej lub z grubszą powłoką ochronną. Zwykły ocynk może w takich warunkach po kilku sezonach rdzewieć i zostawiać ciemne zacieki wokół łba. Farmery są do tego przygotowane: łeb jest przykryty blachą i podkładką EPDM, która chroni połączenie przed wilgocią.

Przy drewnie impregnowanym ciśnieniowo, popularnym w legarach i konstrukcjach ogrodowych, środki ochrony drewna mogą przyspieszać korozję zwykłego ocynku, zwłaszcza gdy drewno długo pozostaje wilgotne. W elementach osłoniętych dachem lub deskami ocynk zwykle wystarcza, w elementach odkrytych warto rozważyć łączniki o wyższej odporności na korozję. W pomieszczeniach, na poddaszu i w konstrukcji ścian szkieletowych ocynk galwaniczny jest standardem.

• wkręty ciesielskie 6x60, 6x70 i 6x80 - po 100 sztuk,
• wkręty ciesielskie 6x100 i wszystkie 8 mm - po 50 sztuk,
• wkręty Master 4x50 - 300 sztuk, 4x60 i 4x70 - po 250 sztuk, 5x100 - 200 sztuk,
• wkręty farmerskie 4,8x35 - po 250 sztuk w każdym kolorze.

Przykład dla podłogi z OSB: płyta 2500 x 1250 mm na legarach co 60 cm, wkręty co 15 cm na krawędziach i co 30 cm na legarach pośrednich, to zwykle kilkadziesiąt wkrętów na płytę. Na podłogę 20 m kwadratowych, czyli około siedmiu płyt, potrzeba więc kilkuset wkrętów, a jedno opakowanie 4x50 po 300 sztuk to dobry punkt wyjścia. Zawsze dolicz zapas około 10% na wkręty zgubione i źle wkręcone.

1. Sprawdź legary poziomicą i wyrównaj je podkładkami, zanim położysz płyty. Wkręty nie wyrównają krzywego legara.
2. Pierwszą płytę połóż piórem do ściany, ze szczeliną przy ścianie, i dopasuj tak, żeby krótsze krawędzie wypadały na legarze.
3. Zaznacz osie legarów na płycie ołówkiem albo sznurem traserskim, żeby wkręty trafiały w środek legara.
4. Wkręcaj wkręty od środka płyty ku krawędziom, zwykle co około 30 cm na legarach pośrednich i co około 15 cm na krawędziach.
5. Kolejną płytę wsuń na pióro i wpust, dobij przez klocek i dopiero wtedy przykręć, zachowując przesunięcie łączeń w rzędach.
6. Na koniec przejdź po podłodze: miejsce, które ugina się lub skrzypi, dokręć dodatkowym wkrętem obok.

Ten sam schemat sprawdza się przy płycie OSB na poddaszu, w altanie i w garażu. Przy podłodze pływającej na wylewce, bez legarów, płyty kleisz na pióro i wpust, a wkręty nie są potrzebne.

Wkręty 6 mm wkręcisz każdą wkrętarką akumulatorową średniej klasy. Wkręty 8 mm o długości ponad 140 mm wymagają wkrętarki lub zakrętarki o dużym momencie, a przy słabszym sprzęcie pomaga nawiercenie otworu pilotowego.

Używaj bitów TORX dobrej jakości, w długości 50 mm lub dłuższej, i trzymaj wkrętarkę w osi wkręta. Ustaw sprzęgło tak, żeby wkrętarka nie wkręcała łba podkładkowego głęboko w drewno, i wkręcaj ostatnie milimetry z wyczuciem. Woskowa powłoka wkrętów według kart zmniejsza moment potrzebny do wkręcenia, co wydłuża pracę na jednym akumulatorze.

Zakrętarka udarowa wkręca długie wkręty szybciej niż wkrętarka, ale łatwo nią przekręcić łeb albo urwać wkręt w twardym drewnie. Przy wkrętach do płyt OSB i farmerach lepsza jest zwykła wkrętarka z ustawionym sprzęgłem, bo pozwala kontrolować głębokość łba i docisk podkładki EPDM.

Wkręty stolarskie to zwykle cieńsze wkręty z łbem stożkowym, od 3 do 5 mm średnicy, do mebli, półek, skrzyń i zabudów. Z kategorii do takich prac nadają się wkręty Master 4 mm: łeb stożkowy chowa się w płycie, gniazdo TX 20 nie niszczy się przy wielokrotnym wkręcaniu, a gwint częściowy dociąga płytę do ramy.

Do łączenia płyt meblowych na czoło, czyli w krawędź płyty wiórowej, zwykłe wkręty do drewna się nie nadają bez nawiercenia: płyta rozwarstwia się wzdłuż krawędzi. Wtedy lepsze są konfirmaty albo kołki meblowe. Przy meblach ogrodowych i skrzyniach z litego drewna sprawdzą się wkręty 4x50 i 4x60, a do ramy z kantówki 6x80.

W domowych pracach wkręt wygrywa, bo łatwo go poprawić i wykręcić, a płyty i deski nie skrzypią. W konstrukcjach dachowych projektant może przewidzieć gwoździe lub łączniki ciesielskie, i wtedy zamiana na wkręty wymaga jego zgody.

Numer na opakowaniu mówi, co jest w środku. Wkręty ciesielskie mają oznaczenie WKCP i rozmiar: WKCP-06100 to 6,0 x 100 mm, WKCP-08280 to 8,0 x 280 mm. Wkręty Master to KMWHT, na przykład KMWHT-40050 oznacza 4,0 x 50 mm, a KMWHT-50100 to 5,0 x 100 mm. Farmery mają oznaczenie WFD z rozmiarem i numerem koloru: WFD-48035-7016 to 4,8 x 35 mm w kolorze RAL 7016.

Na łbie farmerów jest wybita litera identyfikująca producenta, co ułatwia rozpoznanie wkrętów przy dokupowaniu i przy odbiorze dachu. Numer katalogowy przydaje się też, gdy chcesz uzupełnić wkręty z tej samej partii, na przykład przy naprawie dachu po kilku latach.

• Zniszczone gniazdo - włóż nowy bit o właściwym rozmiarze, dociśnij mocno i wykręcaj na niskich obrotach. Gumka recepturka między bitem a gniazdem poprawia chwyt.
• Wkręt obraca się w miejscu - podważ łeb płaskim wkrętakiem podczas wykręcania, żeby gwint złapał drewno.
• Urwany łeb - przy łbie podkładkowym zdejmij element mocowany i wykręć wystający trzpień szczypcami lub wykrętakiem do zerwanych śrub.
• Wkręt w ukryciu - jeśli nie przeszkadza, zostaw go i wkręć nowy obok, przesunięty o kilka centymetrów.

Większość zerwanych wkrętów to efekt zbyt słabej wkrętarki przy długich wkrętach albo braku otworu pilotowego w twardym drewnie. Przy wkrętach 8 mm dłuższych niż 200 mm nawiercaj co najmniej pierwszy element.

Wkręty trzymaj w suchym miejscu, w zamkniętym opakowaniu lub organizerze z opisem rozmiaru. Wilgoć w garażu albo na budowie powoduje nalot rdzy na ocynku i ściera woskową powłokę, a wtedy wkręty wkręcają się ciężej.

Opakowanie z numerem katalogowym, na przykład WKCP-08140 lub KMWHT-40050, zachowaj do końca budowy. Ułatwia dokupienie tego samego wkręta i potwierdza zgodność z normą, gdy wymaga tego kierownik budowy lub inspektor.

• Wkręt - łącznik, który sam nacina gwint w materiale.
• Wkręt ciesielski, konstrukcyjny - gruby wkręt do łączenia elementów drewnianych konstrukcji.
• Łeb podkładkowy (talerzykowy) - szeroki płaski łeb z wbudowaną podkładką.
• Łeb stożkowy - łeb, który chowa się równo z powierzchnią materiału.
• TORX (TX) - gniazdo w kształcie sześcioramiennej gwiazdy; liczba to rozmiar bitu.
• Gwint częściowy - gwint tylko na końcu wkręta, przy łbie gładki trzpień, który pozwala dociągnąć elementy.
• Wkręt farmerski (farmer) - wkręt z łbem sześciokątnym i podkładką EPDM do mocowania blachy.
• Końcówka samowiercąca - końcówka w kształcie wiertła, która przewierca blachę bez nawiercania.
• EPDM - guma odporna na UV, wodę i mróz, z której robi się podkładki uszczelniające.
• OSB - płyta z prasowanych, ukierunkowanych wiórów drewnianych.
• PN-EN 14592 - norma dla łączników w nośnych konstrukcjach drewnianych.

1. Co łączysz: drewno z drewnem, płytę z legarem czy blachę z łatą?
2. Jaka jest grubość elementu mocowanego i czy gwint wkręta zmieści się w całości w elemencie bazowym?
3. Jaki łeb: podkładkowy do konstrukcji, stożkowy do płyt, sześciokątny z podkładką do blachy?
4. Czy masz bit TX 20, TX 30, TX 40 albo nasadkę SW8?
5. Czy połączenie będzie na deszczu i czy ocynk galwaniczny wystarczy?
6. Ile sztuk potrzebujesz razem z zapasem około 10%?
7. Czy przy farmerach znasz numer RAL pokrycia?

Inne łączniki i drobne elementy budowlane znajdziesz w dziale elementy montażowe.