Raczki na buty - raki i kolce antypoślizgowe na lód i śnieg

W sklepach i w mowie potocznej te same nakładki mają kilka nazw. Raczki (raczki turystyczne, raczki górskie) to lekkie nakładki z łańcuszkami i krótkimi kolcami na elastycznej opasce. Raki w ścisłym znaczeniu to sztywna stalowa rama z długimi zębami, mocowana paskami albo wiązaniem automatycznym do twardych butów wysokogórskich. W handlu i w wyszukiwarce słowo "raki na buty" najczęściej oznacza jednak właśnie raczki, dlatego karty produktów w tej kategorii używają obu nazw.

Kolce na buty, kolce antypoślizgowe, kolce zimowe, kolce śnieżne i kolce pod buty to szersza grupa: obejmuje raczki, ale też proste nakładki z gumy ze spiralami albo kilkoma ćwiekami. Hasło "górskie kolce" w krzyżówkach ma odpowiedź raki (cztery litery), a "kolce alpinisty" to również raki.

Raczki przylegają do buta dzięki gumowej opasce, więc pasują do miękkich butów miejskich, zimowych i trekkingowych. Nie są jednak przytwierdzone sztywno, kolce są krótkie i nie ma zębów atakujących z przodu. Dlatego zwykle stosuje się je na terenie płaskim i umiarkowanie nachylonym, na ubitym śniegu i lodzie, a nie na stromych, eksponowanych stokach. Wszystkie karty produktów w tej kategorii mają wprost zapisane, że produkt nie nadaje się do alpinizmu wyczynowego.

Raki koszykowe i automatyczne wymagają butów o sztywnej podeszwie i zwykle idą w parze z czekanem oraz umiejętnością hamowania upadku. To sprzęt do terenu, gdzie poślizg kończy się zjazdem po stoku, a nie tylko upadkiem na chodniku.

W kategorii są cztery konstrukcje. Najprostsza to raczki uniwersalne z 8 kolcami w rozmiarze 38-45: kolce rozłożone z przodu, na środku i z tyłu podeszwy, guma bez dodatkowego paska, woreczek do przechowywania. Model 19-kolcowy ma dodatkową opaskę z rzepem i występuje w trzech rozmiarach: M (36-40), L (41-44) i XL (45-49).

Dwa modele mają kolce na metalowej podstawie zamiast pojedynczych zębów na łańcuszku: raki K12 Pro z 12 kolcami (rozmiary L i XL, wzmocniona podpiętka z dodatkowym kolcem w centrum) oraz raki K18 Pro z 18 kolcami (rozmiar uniwersalny 36-45, zawias w przedniej części i dwie opaski z rzepem).

We wszystkich modelach kolce są ze stali hartowanej, a łańcuchy ze stali nierdzewnej. W zestawie jest para raczków i etui zapinane na zamek (w modelu 8-kolcowym woreczek).

Liczba kolców to najczęściej porównywany parametr, ale sama w sobie nie mówi wszystkiego. Więcej punktów styku oznacza zwykle pewniejszy krok na nierównym lodzie i mniejszy nacisk pojedynczego kolca na stopę. Liczy się też rozmieszczenie: czy są kolce pod palcami, pod śródstopiem i pod piętą, bo przy schodzeniu ciężar przenosi się na piętę, a przy podchodzeniu na przód stopy.

Do codziennego chodzenia po oblodzonym chodniku 8 kolców zwykle wystarcza. Na szlaku, gdzie lód przeplata się z kamieniami i korzeniami, warto wybrać 12 lub więcej kolców, a na zejściach liczy się wzmocniona podpiętka.

W prostszych raczkach każdy kolec siedzi na łańcuszku albo na małej blaszce. Taka konstrukcja jest lekka i dobrze układa się pod miękką podeszwą. W modelu 19-kolcowym zęby rozmieszczono na dodatkowych blaszkach, co według karty zwiększa wytrzymałość i rozkłada nacisk.

Metalowa podstawa (K12 Pro, K18 Pro) łączy kilka kolców w jedną płytkę. Karta producenta podaje, że dzięki temu kolce nie wbijają się w podeszwę i nie uwierają stopy podczas długiego marszu. To rozwiązanie dla osób, które chodzą w raczkach godzinami, a nie tylko przechodzą kilkaset metrów do przystanku.

Zawias w kolcach przodostopia ma tylko model K18 Pro. Ułatwia stopniowe odrywanie stopy od podłoża, więc but zgina się naturalnie, a kolce przodu nie stawiają oporu przy każdym kroku. Model K12 Pro ma przednią płytkę bez zawiasu.

Podpiętka to grupa kolców pod piętą. W K12 Pro oprócz czterech kolców na obwodzie jest dodatkowy kolec w centrum, a w K18 Pro dwa dodatkowe. Przy schodzeniu w dół to pięta dotyka podłoża pierwsza, więc wzmocniona podpiętka daje pewniejsze zejście po oblodzonej ścieżce.

Opaska trzyma raczki na bucie, więc musi zachować elastyczność na mrozie. Karta modelu 19-kolcowego podaje, że elastomer wytrzymuje temperatury do -45°C i nie usztywnia się ani nie zrywa na mrozie. W modelach K12 i K18 opaska jest grubsza, co według kart daje większą odporność na rozciąganie.

Z przodu raczków jest blokada (w K12 i K18 metalowa), która nie pozwala im przesuwać się przy podchodzeniu. Modele 19-kolcowe i K18 Pro mają dodatkowe taśmy z rzepem zapinane na podbiciu, które dociągają raczki do buta o nietypowym kształcie.

Rozmiar raczków odnosi się do numeru buta, ale liczy się też jego objętość. Zimowy but z grubą podeszwą i szerokim noskiem jest większy niż półbut w tym samym numerze. Zbyt mała opaska nie dojdzie do pięty albo pęknie po kilku zakładaniach, zbyt duża będzie się obracać pod butem. Gdy numer buta wypada na granicy dwóch rozmiarów, a but jest masywny, zwykle lepiej wybrać większy.

Karta K12 Pro podaje rozmiar L dla około 37-42 i XL dla około 41-46 (zakresy zachodzą na siebie o jeden numer). Modele uniwersalne mają jedną opaskę na szeroki zakres, więc na najmniejszych butach z zakresu przylegają luźniej, a na największych są mocno naciągnięte.

Gdy raczki mają służyć kilku osobom w domu albo do dwóch par butów o różnym numerze, model uniwersalny jest wygodniejszy. Gdy kupujesz dla jednej osoby i jednej pary butów, rozmiar dobrany wąsko (M, L albo XL) zwykle lepiej przylega, mniej się przesuwa i rozkłada kolce dokładnie pod przodostopiem i piętą.

Raczki nie dzielą się na damskie i męskie. Karty produktów podają, że pasują na obuwie męskie i damskie, a o doborze decyduje wyłącznie numer i kształt buta. Dla stopy 36-40 najlepiej trafia rozmiar M z 19 kolcami albo uniwersalny K18 Pro, którego zakres zaczyna się od 36. Uniwersalne raczki 8-kolcowe zaczynają się od 38, więc na drobny but 36-37 mogą być za luźne.

Najmniejszy rozmiar w tej kategorii zaczyna się od numeru 36. Na mniejszy but dziecięcy opaska nie będzie trzymać pewnie i raczki mogą się obracać pod podeszwą, co bywa groźniejsze niż sam lód. Dla nastolatka w bucie 36-40 sprawdzi się rozmiar M. Dla młodszych dzieci szukaj modeli opisanych zakresem dziecięcym, na przykład 26-35, i nie naciągaj na siłę raczków dla dorosłych.

Na oblodzony chodnik, parking i przystanek wystarczą lekkie raczki, które szybko się zakłada i zdejmuje. Model 8-kolcowy nie ma paska na rzep, więc zakłada się go jednym ruchem, a po złożeniu mieści się w kieszeni kurtki lub w małym plecaku.

Raczki trzymają na lodzie i śniegu, ale na gładkiej posadzce, kafelkach, schodach z kamienia i metalowych kratkach stalowe kolce ślizgają się jak łyżwy. Przed wejściem do sklepu, klatki schodowej czy autobusu zdejmij je albo stąpaj bardzo ostrożnie. Nie prowadź też w nich samochodu, bo kolce mogą zaczepić o pedał.

Raczki górskie sprawdzają się na ubitych, często uczęszczanych szlakach w niższych górach i w dolinach, gdzie ścieżka jest oblodzona, ale nie ma stromych trawersów. Na takim terenie warto wybrać model z większą liczbą kolców i metalową podstawą, na przykład K12 Pro albo K18 Pro z zawiasem.

Gdy szlak prowadzi przez strome, twarde zbocza, żleby albo eksponowane granie, raczki przestają wystarczać. Zwykle granicą jest teren, na którym upadek oznacza zsuwanie się po stoku. Tam potrzebne są raki z ramą, czekan i umiejętność ich użycia. Przed wyjściem sprawdź komunikat służb górskich o warunkach i zagrożeniu lawinowym.

Karty produktów wymieniają zastosowania poza turystyką i są one dobrą wskazówką przy wyborze:

• odśnieżanie podwórka i podjazdu, gdy pod świeżym śniegiem leży warstwa lodu;
• prace w lesie i spacery po leśnych drogach, także dla pracowników leśnictwa;
• koszenie trawy na skarpach i praca na błotnistym, nierównym terenie (stąd hasło "raki do trawy");
• zimowe wędkowanie pod lodem, gdzie stoi się i chodzi po gładkiej tafli.

Przy pracy fizycznej liczy się, żeby raczki nie zsuwały się przy pochylaniu i obrotach. Dodatkowa taśma z rzepem w modelu 19-kolcowym lub w K18 Pro dociąga je do buta mocniej niż sama opaska.

Karty wymieniają raczki jako sposób na zmniejszenie ryzyka poślizgu u osób starszych. Przy wyborze dla seniora ważniejsza od liczby kolców jest łatwość zakładania: opaska musi dać się naciągnąć bez dużej siły, najlepiej na siedząco. Model bez paska, jak raczki 8-kolcowe, zakłada się szybciej, a model z rzepem trzyma pewniej na luźniejszym bucie. Warto przymierzyć raczki w domu na tym obuwiu, w którym będą używane, i przećwiczyć zdejmowanie przed wejściem do budynku.

Do biegania po zaśnieżonym lesie raczki muszą leżeć ciasno i nie przesuwać się przy szybkim kroku. Karty produktów w tej kategorii nie opisują modeli do biegania, więc traktuj je jako sprzęt do marszu. Jeśli biegasz spokojnym tempem po ubitym śniegu, wybierz rozmiar dopasowany możliwie ciasno do buta biegowego i model z paskiem na rzep, a przed dłuższym biegiem sprawdź, czy łańcuszki nie uciskają stopy.

Najlepiej raczki działają na twardym, ubitym śniegu i na lodzie, w który kolce mogą się wbić na kilka milimetrów. Na takiej nawierzchni nawet proste raczki 8-kolcowe zmieniają chodzenie z ostrożnego szurania w normalny krok. Na gołoledzi, czyli cienkiej warstwie lodu na asfalcie, kolce trzymają dobrze, ale stal szybciej się tępi, bo pod lodem jest twarde podłoże.

W głębokim, sypkim śniegu raczki pomagają mniej, bo kolce nie mają w co się wbić, a but i tak się zapada. Tu lepiej sprawdzają się stuptuty i rakiety śnieżne. Mokry śnieg przy temperaturze około zera potrafi przyklejać się do łańcuszków i tworzyć pod butem grudę, którą trzeba co jakiś czas strząsnąć uderzeniem kijka albo buta o kamień. Na błocie i mokrej trawie kolce dają oparcie na stromiźnie, dlatego karty wymieniają koszenie skarp.

Raczki zmieniają sposób stawiania stopy. Zamiast przetaczać but z pięty na palce, stawiaj stopę płasko, całą podeszwą naraz, tak żeby wszystkie kolce dotknęły podłoża jednocześnie. Krok powinien być krótszy niż zwykle, a stopy rozstawione nieco szerzej, żeby kolce jednej nogi nie zahaczały o łańcuszki drugiej i o nogawki spodni.

Pod górę idź zakosami, a nie na wprost. Przy schodzeniu ugnij lekko kolana i przenoś ciężar na piętę, tam gdzie jest podpiętka. Na krótkich, stromych odcinkach pomagają kijki trekkingowe. Na schodach z kamienia lub metalu trzymaj się poręczy, bo stalowe kolce na gładkim stopniu tracą przyczepność. Po kilkudziesięciu minutach zatrzymaj się i sprawdź, czy raczki nie przesunęły się na bok.

Raczki najlepiej przymierzyć na dokładnie tym bucie, w którym będą używane, i w skarpecie, którą nosisz zimą. Zrób to na macie albo na kartonie, żeby kolce nie porysowały podłogi. Sprawdź kolejno:

• czy opaska bez dużej siły wchodzi na piętę i czy po założeniu nie zostaje luz między gumą a cholewką;
• czy przednia blokada leży na nosku, a nie zjeżdża na podbicie;
• czy kolce pod przodostopiem i pod piętą wypadają na środku podeszwy, a nie na jej krawędzi;
• czy łańcuszki nie skręcają się po kilku krokach i nie uciskają boków stopy;
• czy taśma z rzepem (jeśli jest) da się zapiąć w rękawiczkach.

Jeśli opaska wchodzi z trudem, a guma bieleje od naciągnięcia, rozmiar jest za mały i guma szybko pęknie na mrozie. Jeśli raczki obracają się po dwóch krokach, rozmiar jest za duży albo brakuje paska.

Na oblodzonym parkingu pod wyciągiem, na dojściu do schroniska i na płaskich drogach w ośrodkach narciarskich raczki pomagają osobom, które nie jeżdżą, i rodzicom chodzącym z dziećmi do szkółki. Do butów narciarskich nie pasują, bo te mają sztywną skorupę i specjalne noski pod wiązania. Na ubity stok narciarski nie wchodź pieszo w raczkach, bo przecina się tor jazdy narciarzy, a kolce zostawiają w ratrakowanym śniegu bruzdy.

Na drogach do schronisk ruch pieszy i narciarski często się mieszają. Model z większą liczbą kolców i paskiem, na przykład K18 Pro, lepiej znosi wielogodzinne chodzenie po zmrożonej, wyślizganej ścieżce.

Raczki działają tylko wtedy, gdy masz je przy sobie, kiedy pojawia się lód. Dlatego wiele osób wozi parę w samochodzie na cały sezon, a drugą trzyma w plecaku. Etui zapinane na zamek, dołączone do modeli 19-kolcowych, K12 Pro i K18 Pro, chroni wnętrze plecaka przed kolcami i mokrym śniegiem. Woreczek z modelu 8-kolcowego jest lżejszy, ale kolce mogą go przebić, jeśli raczki są zwinięte niestarannie.

Po powrocie nie zostawiaj mokrych raczków zamkniętych w etui na kilka dni. Wilgoć w zamkniętym pokrowcu przyspiesza rdzewienie kolców ze stali hartowanej, nawet jeśli łańcuszki są nierdzewne.

Raczki pasują do butów trekkingowych, zimowych, miejskich i roboczych, o ile opaska obejmuje cały but od noska do pięty. Najlepiej leżą na butach z wyraźnym obcasem, bo opaska opiera się o piętę. Na bardzo miękkich butach sportowych kolce na pojedynczych łańcuszkach mogą być wyczuwalne pod stopą, wtedy lepiej sprawdzi się model na metalowej podstawie.

Czy raczki niszczą buty? Karty podają, że elastyczna opaska dobrze przylega i nie niszczy obuwia, a kolce na metalowej podstawie nie wbijają się w podeszwę. W praktyce zużycie zależy od tego, jak długo chodzisz po asfalcie i kamieniach: kolce trące o twardą nawierzchnię mogą rysować podeszwę i same się tępią. Zdejmuj raczki tam, gdzie nie ma lodu.

1. Usiądź albo oprzyj się o ścianę. Rozłóż raczki tak, żeby łańcuszki nie były splątane.
2. Sprawdź przód i tył. Modele K12 Pro i K18 Pro mają oznaczenie przód - tył, w pozostałych przód poznasz po blokadzie.
3. Załóż przednią część opaski na nosek buta.
4. Przeciągnij opaskę do tyłu i naciągnij ją na piętę.
5. Wyrównaj łańcuszki, żeby kolce leżały symetrycznie pod podeszwą, a nie zsunęły się na bok.
6. W modelach z taśmą (19 kolców, K18 Pro) przełóż taśmę przez podbicie i zapnij rzep.
7. Zrób kilka kroków i sprawdź, czy raczki nie obracają się pod butem.

Zdejmuje się je w odwrotnej kolejności: rozpięcie rzepu, zsunięcie opaski z pięty, zdjęcie z noska. Szybkie zakładanie przydaje się, gdy oblodzone są tylko niektóre odcinki trasy.

Po powrocie strząśnij śnieg i wysusz raczki w temperaturze pokojowej, z dala od kaloryfera, który może przesuszyć elastomer. Karty modeli K12 i K18 podają, że do czyszczenia wystarczy woda z mydłem. Łańcuchy ze stali nierdzewnej dobrze znoszą wilgoć, ale kolce ze stali hartowanej po sezonie warto wytrzeć do sucha, zanim schowasz je do etui.

Według kart modeli 8- i 19-kolcowych kolce można naostrzyć po wielokrotnym użyciu, co przedłuża ich żywotność. Robi się to pilnikiem, przesuwając go wzdłuż kolca, bez przegrzewania. Przed sezonem obejrzyj opaskę: pęknięcia przy łączeniu z łańcuszkami oznaczają, że raczki mogą się zerwać na szlaku.

Hasła "raki na buty Biedronka", "Action" czy "CCC" pokazują, że wiele osób szuka sezonowych, tanich nakładek. Takie modele zwykle mają mniej kolców, cieńszą gumę i jeden uniwersalny rozmiar. Na kilka wyjść po oblodzonym chodniku mogą wystarczyć. Na szlak, do pracy w terenie i do codziennego chodzenia przez całą zimę sprawdź przed zakupem:

• czy opaska jest z elastomeru odpornego na mróz, a nie z twardej gumy;
• czy kolce są ze stali hartowanej i czy jest ich kilka pod piętą;
• czy łańcuszki są ze stali nierdzewnej i mają zamknięte ogniwa;
• czy rozmiar jest podany zakresem numerów, a nie tylko jako "uniwersalny";
• czy jest blokada z przodu albo pasek, który nie pozwoli raczkom się zsunąć.

Oprócz raczków są inne sposoby na poślizg. Wybór zależy od tego, czy chodzisz po lodzie, czy po głębokim śniegu.

Raczki rozwiązują problem poślizgu, ale zimowa wędrówka wymaga też innego wyposażenia. Ciepły napój w termosie pomaga utrzymać temperaturę ciała na postojach, a kubki i butelki termiczne znajdziesz w kategorii butelki i kubki termiczne. Raczki, termos, zapasową warstwę i czołówkę najwygodniej nosić w plecaku z kieszenią na mokry sprzęt.

Telefon na mrozie rozładowuje się szybciej, co jest ważne, gdy służy jako mapa i sposób wezwania pomocy. Jak temu zapobiegać, opisuje wpis dlaczego telefon na zimnie szybko traci baterię. Pozostały sprzęt na wyjazdy jest w dziale sport i turystyka.

• Gdzie będę chodzić: chodnik, las, szlak w niższych górach? Strome stoki wymagają raków z ramą.
• Jaki numer i jaki but: masywny zimowy czy lekki półbut? Na granicy rozmiarów wybierz większy przy masywnym bucie.
• Ile kolców: 8 na chodnik, 12 i więcej na szlak i do pracy w terenie.
• Czy potrzebuję paska na rzep, bo raczki mają trzymać przy pracy i na zejściach?
• Czy chodzę długo: metalowa podstawa i zawias zmniejszają ucisk na stopę.
• Czy łatwo założę je na siedząco i zdejmę przed wejściem do budynku?
• Gdzie będę je nosić: etui na zamek lub woreczek, kieszeń plecaka.